كمتر كسي است كه با جدول تناوبي مندليف در دروس شيمي آشنايي نداشته باشد و حداقل نام اين جدول را شنيده و ديده است. اين جدول به شيميدانان تاكنون كمكهاي شاياني كرده است زيرا همه عناصر موجود و كشف شده، وزن و نوع خاصشان توسط دانشمند مشهور روسي، ديميتري ايوانويچ مندليف طبقهبندي شده است. اين دانشمند برجسته توانست با تبحر كافي در شيمي به خواص عناصر مختلف دست يابد و آنها را به همگان معرفي كند.در اين مقاله به زندگي پرفراز و نشيب اين شيميدان اشاره ميكنيم تا اطلاع كامل در زمينه نحوه زندگي و تلاشهاي مستمر او به دست آوريد.
كودكي يك يتيم
ديميتري ايوانويچ در هفت فوريه سال 1834 در شهر توبولسك سيبري در يك خانواده متوسط و پرجمعيت چشم به جهان گشود. او چهاردهمين فرزند خانواده مندليف به شمار ميرود. پدرش ايوان مدير يكي از مدارس محلي بود و مادرش ماريا در كارگاه شيشهگري كه از پدرش به ارث رسيده بود كار ميكرد تا بتواند كمك خرج شوهرش باشد. پدربزرگ ايوانويچ نيز مدير مسئول اولين روزنامه در سيبري بود. ديميتري ايوانويچ زندگي خوب و آرامي داشت تا اينكه پدرش را بر اثر يك بيماري قلبي از دست داد و يتيم شد. از آن به بعد اندوه و نااميدي فضاي خانه را پر كرد و ايوانويچ كه پنج سال بيشتر نداشت در غم از دست دادن پدر افسرده شد. مادر بيشتر كار كرد تا هزينه خانواده پرجمعيتش را درآورد. او شبانهروز در كارگاه شيشهگري مشغول ساخت انواع ظروف بلوري بود تا بچههايش در آسايش زندگي كنند و به تحصيل بپردازند.
ديميتري ايوانويچ به مدرسه توپولسك رفت و استعداد درخشان خود را در زمينه رياضي و فيزيك به معلمان خود نشان داد. عصرها بعد از اتمام مدرسه به كارگاه نزد مادرش ميرفت و او را در شيشهگري كمك ميكرد. دايياش بسارگين راهنما و دوست خوبي براي ديميتري بود. وقتي ديميتري پا به 14 سالگي گذاشت مادرش به او قول داد كه وي را به سن پترزبورگ براي ادامه تحصيل بفرستد اما بخت با آنان يار نبود و كارگاه شيشهگري آتش گرفت و همه سرمايهشان از دست رفت.
_ _ _
ديميتري براي يافتن شغلي پردرآمد به سن پترزبورگ رفت و در آنجا به تدريس در يك مدرسه پرداخت. او در سال 18500 توانست بورس تحصيلي بگيرد و وارد دانشگاه سن پترزبورگ شود و به تحصيل در رشته رياضي، فيزيك و شيمي بپردازد. او خانواده خود را هم به سن پترزبورگ آورد اما متاسفانه مادر و خواهرش به بيماري سل دچار شدند و او را با يك دنيا غم و اندوه تنها گذاشتند.
درخشش در دانشگاه
عليرغم مشكلات و فشار روحي بر ديميتري، او از درس غافل نشد و با نمرات عالي دروس دانشگاهي را ميگذارند.
ديميتري بر اثر فقر و غم و اندوه بيمار شد تا حدي كه پزشكان تصور كردند او نيز به سل مبتلا شده است. لذا به او توصيه كردند به يك جاي خوش آب و هوا برود و كمي استراحت كند. ديميتري به جزاير كريمه سفر كرد و كمكم سلامت خود را به دست آورد و بعد به سنت پترزبورگ بازگشت. او زيرنظر آ. وسكرسنكا شيميدان بزرگ روسي به آموختن علوم شيمي پرداخت و در سال 1855 با دريافت يك مدال طلا فارغالتحصيل و به تدريس در دبيرستان مشغول شد و كتاب شيمي آلي را منتشر كرد كه اولين كتاب درسي شيمي آلي روسيه بود. او به فرانسه و آلمان دعوت شد تا در كنفرانسها شركت كند. سپس با ارائه كتابي تحت عنوان اتحاد آب و الكل در زمينه شيمي صنعتي درجه دكتري گرفت و استاد شيمي در دانشگاه سن پترزبورگ شد. او چند كتاب با عنوان شيمي معدني و اصول شيمي منتشر كرد كه مورد توجه اساتيد شيمي قرار گرفت.
در سال 1864 با دختري به نام فزووز لشوا در دانشگاه آشنا شد و ازدواج كرد. ثمره اين ازدواج دو فرزند بود يك پسر به نام ولوديا و يك دختر به نام الگا . اما اين ازدواج فرجام خوبي نداشت و به طلاق و جدايي منجر شد.
خلق جدول مندليف
در سال 1869 جدول عجيبي را تنظيم كرد كه عناصر براساس خواص مواد در خانههاي عمودي و افقي قرار گرفته شده بود.
به اين ترتيب اين جدول از سبكترين عنصر يعني هيدروژن آغاز و به سنگينترين آنها يعني اورانيوم خاتمه پيدا ميكرد. ديميتري عاشق خواهر دوستش پوپوف شد لذا با او ازدواج كرد كه ثمره اين ازدواج چهار فرزند بود. ديميتري براي خلق عجيب و غريبش مورد تمسخر اعضاي انجمن شيميدانان روسيه قرار گرفت، ولي فقط لوتادمير دانشمند بزرگ شيمي بود كه او را تشويق به ادامه كارش ميكرد.در سالهاي بعد دانشمندان فرانسوي و نروژي عناصر گاليم و اسكانديم و ژرمانيم را كشف كردند كه مندليف اين عناصر را هم در جدولش قرار داد.
مهاجرت
ديميتري مردي آزاديخواه و خستگيناپذير و علاقهمند به مسائل اجتماعي بود لذا مورد انتقاد از سوي دولت تزار قرار گرفت. وقتي حكومت تزار او را سد راه خود ديدند وي را به كشورهاي خارجي فرستادند تا از روسيه دور باشد.مندليف به پاريس رفت و در آزمايشگاه ورتس شيميدان فرانسوي مشغول به كار شد. مدتي را هم به همكاري با بونزن شيميدان و فيزيكدان آلماني پرداخت. سپس به آمريكا سفر كرد و از چاههاي نفتي پنسيلوانيا بازديد به عمل آورد.مندليف هنگام كسوف سال 1906 به فرانسه رفت و براي تحقيق فضايي با بالون به هوا پرواز كرد.
او در همان سال در ليست نامزدهاي جايزه نوبل قرار گرفت ولي به دليل اينكه (مواسان) شيميدان فرانسوي يك راي بيش از او آورد اين جايزه به مندليف نرسيد. مندليف يكي از چهرهها و شخصيتهاي دوست داشتني نزد مردم روسيه بود. لذا به هنگام جنگ روس و ژاپن آنان از مندليف خواستند كه به كشورش بازگردد و قوت قلب مردم كشورش باشد.
از اينرو سالهاي آخر زندگي مندليف در غم و نگراني جنگ و خونريزي گذشت.
مندليف به كتابهاي علمي تخيلي ژول ورن علاقه زيادي داشت و در اوقات فراغت به مطالعه اين كتب ميپرداخت. در سال 19077 هنگام مطالعه يكي از كتابهاي ژولورن بود كه به آنفلوآنزا دچار شد. بسياري از پزشكان سن پترزبورگ براي معالجه او تلاش زيادي كردند اما او بر اثر تب و عفونت گلو و سينه دوام نياورد و در سن 73 سالگي چشم از جهان فرو بست.از آن زمان به بعد همه خانههاي جدول وي پر شد و آخرين خانه خالي در سال 1938 با كشف اكتينيم در پاريس پر شد و به اين ترتيب جدول عجيب و غريب اين شيميدان پركار به بار نشست. در سال 1955 عنصر شماره 101 اين جدول نيز كشف شد و به افتخار وي مندليفيم نامگذاري شد.
